Trong tâm trí của đa số bệnh nhân và cả những người làm công tác truyền thông y tế nghiệp dư, bệnh lý nha chu thường được giải thích một cách đơn giản là: "Vi khuẩn sinh ra axit, và vi khuẩn ăn mòn xương hàm làm răng rụng". Đây là một sự hiểu lầm mang tính cơ học vô cùng ngây ngô. Trên thực tế, xương ổ răng của con người không hề bị vi khuẩn nhai nuốt hay ăn mòn trực tiếp. Sự sụp đổ của cấu trúc xương hàm nâng đỡ răng thực chất là kết quả của một "phản ứng tự hủy" (Auto-destructive response) vô cùng phức tạp của chính hệ thống miễn dịch bên trong cơ thể chúng ta. Đây là một nghịch lý sinh học tàn nhẫn nhất mà y học nha chu phải đối mặt để giải quyết bài toán rụng răng hàng loạt.

Hãy đi sâu vào cơ chế sinh học phân tử của quá trình này. Khi mảng bám vi khuẩn tích tụ dưới nướu gây ra Viêm lợi (hoặc Viêm nướu), hệ thống miễn dịch bẩm sinh của cơ thể lập tức nhận diện các tín hiệu nguy hiểm (PAMPs - Pathogen-associated molecular patterns) phát ra từ độc tố vi khuẩn. Lực lượng phòng vệ tiền phương, bao gồm các tế bào đại thực bào (Macrophages) và bạch cầu đa nhân trung tính (Neutrophils), được ồ ạt điều động đến mô nướu để dọn dẹp vi khuẩn. Trong quá trình chiến đấu nảy lửa này, các tế bào miễn dịch tiết ra một lượng khổng lồ các chất trung gian hóa học gây viêm (Pro-inflammatory Cytokines) như Interleukin-1 (IL-1), Interleukin-6 (IL-6), Tumor Necrosis Factor-alpha (TNF-α), và Prostaglandin E2 (PGE2).

Ở giai đoạn đầu, phản ứng viêm này là hoàn toàn có lợi nhằm khu trú ổ nhiễm trùng, khiến nướu sưng đỏ và đau đớn để cảnh báo chủ thể. Tuy nhiên, nếu mảng bám cứng (cao răng) không được bác sĩ lấy bỏ, cuộc chiến sẽ kéo dài trở thành mãn tính. Lúc này, nồng độ cực cao của các Cytokines viêm sẽ vượt qua lớp mô mềm và ngấm xuống màng xương bên dưới. Tại đây, chúng kích hoạt một lộ trình phân tử chết chóc mang tên RANKL/OPG. Các phân tử viêm ép buộc các tế bào tạo xương (Osteoblasts) sản xuất ra lượng lớn protein RANKL. Protein này gắn vào thụ thể trên bề mặt các tế bào tiền thân hủy cốt bào, kích thích chúng hợp nhất và biệt hóa thành Hủy cốt bào (Osteoclasts) trưởng thành.

Hủy cốt bào là những tế bào khổng lồ đa nhân chuyên làm nhiệm vụ tiêu hủy xương. Dưới sự chỉ huy sai lầm của hệ miễn dịch, các Hủy cốt bào bắt đầu tiết ra axit hydrochloric và enzyme cathepsin K để phá hủy dần nền xương ổ răng bao quanh chân răng. Đây chính là cột mốc bệnh lý đánh dấu việc bệnh nhân chính thức mắc Viêm quanh răng mức độ nặng. Tại sao cơ thể lại tự phá hủy xương của chính mình? Đứng từ góc độ tiến hóa, hệ miễn dịch đang thực hiện một chiến lược "hy sinh cứ điểm để bảo toàn mạng sống". Nó nhận thấy ổ nhiễm khuẩn quanh răng quá nguy hiểm và không thể tiêu diệt được vi khuẩn, nên nó quyết định tiêu hủy lớp xương xung quanh đi để tạo khoảng cách, đẩy chiếc răng (cùng toàn bộ ổ vi khuẩn bám trên đó) rụng ra khỏi cơ thể, nhằm ngăn chặn vi khuẩn xâm nhập vào tủy xương gây viêm tủy xương hàm đe dọa tính mạng. Vì vậy, nha chu viêm không phải là bệnh do vi khuẩn ăn xương, mà là căn bệnh cơ thể tự đập nát hệ thống xương nâng đỡ răng để chạy trốn khỏi vi khuẩn.